بيان آيات در اين سوره سخن از قيامت و زنده شدن مردم براى حساب ، و اشاره به بعضى از علامتهايش رفته ، كه يكى زلزله زمين ، و يكى ديگر سخن گفتن آن از حوادثى است كه در آن رخ داده . و اين سوره هم مىتواند مكى باشد و هم مدنى . * ( « إِذا زُلْزِلَتِ الأَرْضُ زِلْزالَها » ) * كلمه « زلزال » مانند كلمه « زلزلة » مصدر و به معناى نوسان و تكان خوردن پى در پى است ، و اينكه اين مصدر را به ضمير زمين اضافه كرد ، و فرمود « زمين زلزله اش را سر مىدهد » به ما مىفهماند كه زمين زلزله اى خاص به خود دارد ، و اين مىرساند كه زلزله مذكور امرى عظيم و مهم است ، زلزله اى است كه در شدت و هراسناكى به نهايت رسيده است . * ( « وَأَخْرَجَتِ الأَرْضُ أَثْقالَها » ) * كلمه اثقال جمع كلمه « ثقل » - به فتحه ثاء و فتحه قاف - است ، كه به معناى متاع و كالا و يا خصوص متاع مسافرين است . ممكن هم هست جمع كلمه « ثقل » - به كسره ثاء و سكون قاف - باشد كه به معناى حمل باشد ، به هر حال چه آن باشد و چه اين ، مراد از اثقال زمين كه در قيامت زمين آنها را بيرون مىريزد - به طورى كه ديگران هم گفته‌اند « 1 » - مردگان و يا گنجها و معادنى است كه در شكم خود داشته . و ممكن هم هست منظور همه اينها باشد ، كه البته براى هر سه قول قائلينى هست ، و اولين قول به نظر نزديكترين قول است ، و از آن گذشته قول سوم است كه اشاره دارد بر اينكه خارج شدن براى حساب است ، و جمله * ( « يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ » ) * اشاره دارد به اينكه بعد از بيرون شدن ، به سوى جزا روانه مىشوند . * ( « وَقالَ الإِنْسانُ ما لَها » ) * يعنى انسانها بعد از بيرون شدن از خاك در حال دهشتزدگى و تعجب از آن زلزله شديد و هول انگيز مىگويند : « ما للارض » زمين را چه مىشود كه اين طور متزلزل است ؟ ! بعضى « 2 » از مفسرين گفته‌اند : منظور از « انسان » تنها كفار هستند ، نه آنهايى كه در دنيا به مساله معاد و رستاخيز ايمان داشتند . بعضى ديگر سخنانى ديگر گفته‌اند كه به زودى ان شاء اللَّه مىآيد .

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 209 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 526 .